Wat er overbleef toen de grote werven sloten
De scheepsbouw in Rotterdam wordt vaak verteld als een einde: de hellingen leeg, de opdracht naar Azië, de parlementaire enquête over Rijn-Schelde-Verolme in de vroege jaren tachtig. Het einde is echt. Het is alleen niet het enige dat u vandaag kunt aanwijzen. Op Heijplaat staan het tuindorp en de dokken van de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij er nog, deels in gebruik als campus en werkplaats. Bij Katendrecht ligt de ss Rotterdam. In Schiedam en langs de Maas herinnert een kade aan Wilton-Fijenoord zonder dat de nieuwbouw van weleer daar nog plaatsvindt. Dit stuk ordent wat bleef, als voorbereiding op de module Scheepsbouw en de buitenles op Werfroutes.
Eerst het onderscheid dat gesprekken steeds opnieuw nodig hebben. Nieuwbouw van grote zeeschepen is grotendeels verdwenen. Reparatie, onderhoud, binnenvaart en werk dat aan offshore raakt, zijn dat niet. Wie „er is geen scheepsbouw meer” zegt, bedoelt meestal de eerste categorie en wordt gecorrigeerd door iedereen die nog een dok in gebruik ziet. De leerlijn dwingt tot die zinssplitsing voordat de nostalgie begint.
De RDM, opgericht in 1902, combineerde droogdokken met nieuwbouw en trok een eigen wijk: Tuindorp Heijplaat, gebouwd voor de gezinnen van de werf. Die volgorde is didactisch goud. Eerst het bedrijf, dan de straat, dan de leegte, dan het hergebruik. Keert u de volgorde om — eerst de leuke bakstenen huisjes — dan wordt Heijplaat een woonerf zonder oorzaak. De dokken verklaren de huisjes. De enquête en de verschuiving van de wereldmarkt verklaren waarom de dokken niet meer de schepen bouwen die de ansichtkaart toont.
De RSV-enquête hoort hier omdat zij de neergang uit de sfeer van het onvermijdelijke lot haalt. Er waren besluiten, steun, verliezen en een politieke verantwoording. U hoeft de hele enquête niet in een middag te behandelen. U moet wel weigeren haar te vervangen door één bijvoeglijk naamwoord. In de reader van KennisNL volstaat een alinea plus de opdracht om één eigentijds krantenbericht naast een later overzicht te leggen. Dat is archiefwerk in het klein, en het voorkomt dat een gids de enquête naspreekt uit een training die hij zelf niet heeft gelezen.
De ss Rotterdam sluit het stuk omdat zij geen werfobject is en toch niet weg te denken uit het erfgoed van de scheepsbouw en de rederij samen. Gebouwd als vlaggenschip van de Holland-Amerika Lijn, terug in de stad en afgemeerd bij Katendrecht, laat zij zien wat een passagiersschip weegt wanneer de lijn niet meer vertrekt. Bezoekers zien een wit schip en een terras. De leerlijn vraagt welk soort kade zij nodig had toen zij nog uitvoer, en waarom die kade — de Wilhelminakade — daarna iets anders kon worden. Zonder die vraag is het schip een decor.
Gaat u kijken, blijf dan op openbaar terrein. Een werkend dok is geen museumzaal. Noteer één object dat er nog staat en één functie die weg is. Die twee zinnen zijn genoeg huiswerk. Meer wordt een fototocht, en een fototocht legt niets uit.
